Go to Top

Solunum Yolları Rahatsızlıklarında Kullanılabilen Fitoterapötikler

Solunum Yolları Rahatsızlıklarında Kullanılabilen Fitoterapötikler

Prof.Dr.Filiz Meriçli - İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi - fmericli@istanbul.edu.tr

Bitkilerin kendi yaşamlarını sürdürmek için ürettikleri farklı kimyasal yapıdaki bileşiklerin bazıları besin olarak bazılarının da hastalıklarda iyileştirici olarak kullanıldığını; hastalıkları iyileştirici olarak kullanılan bitkilere tıbbi bitki, kullanılan bitki kısmına da drog denildiğini biliyoruz. Tıbbi bitkilerden bitkisel droglardan hazırlanan doğal ürünlerle (tıbbi çaylar, bitkisel ilaçlar) ile yapılan bitkilerle tedaviye de fitoterapi adı verildiğini biliyoruz. Fitoterapi günlük rahatsızlıklar olarak adlandırılan şikayetlerin iyileştirilmesi, sentetik ilaçlarla yapılan tedaviyi tamamlayıcı, ya da hastalanmamak için koruyucu olarak bitkisel ilaçların kullanımı olarak tanımlanmaktadır. Fitoterapi uygulamalarında yararlanılan tüm bitkisel ürünler de fitoteraötikler adı altında toplanmaktadır. Fitoterapötiklerin en yaygın kullanıldığı rahatsızlık gruplarından biri de solunum yolları rahatsızlıklarıdır(1). Bu yazıda, solunum yolları rahatsızlıklarında kullanılan fitoterapötiklere genel bir bakışla bitkisel drogların ve etken madde gruplarının tanıtımı yapılacak ve önemli bazı fitoterapötiklerin kullanımı ile ilgili bilgiler ve uyarılar özetlenerek aktarılacaktır.

Solunum Yolları Fitoterapötiklerine Genel Bakış: Mevsim değişikliklerinde, ani üşütmelerle açığa çıkan çoğu kez burun tıkanıklığı,  burun akıntısı, kırgınlık,  ateş, üşüme- titreme, ağız-boğaz yaraları, ağrıları, kuru veya balgamlı öksürükle kendini gösteren çoğu kez viral olan bu enfeksiyonlarda öncelikle bitkisel ilaçların kullanımı kişinin gereksiz antibiyotik vb. ilaç kullanmasını engellemektedir. Bitki ektreleri veya bitkilerden elde edilen doğal ürünler(uçucu yağlar) ile hazırlanan burun damlaları, inhalasyon ürünleri, buğular, pastiller, gargaralar, ekspektoran, antitüssif etkili damlalar, şuruplar, tabletler, kapsüller AB ülkeleri eczanelerinde hekim bilgisi ve eczacı danışmanlığında yaygın olarak kullanılmaktadır. Mevsim değişikliklerinde özellikle kış mevsimine girerken ve kış mevsiminde soğuk algınlığı, grip, öksürük vb solunum yolları rahatsızlıklarına yakalanmamak, hastalandıktan sonra iyileşme sürecini hızlandırmak amacıyla bitkisel ilaçlardan, tıbbi çaylardan yararlanılmaktadır. Burun tıkanıklığı,  burun akıntısı, kırgınlık,  ateş, üşüme- titreme, ağız-boğaz yaraları, ağrıları, kuru veya balgamlı öksürük vb günlük solunum yolları rahatsızlıklarının iyileştirilmesinde

  • Antimikrobiyal ( antiviral, bakteriyostatik, antibakteriyel )
  •  Spazmolitik ( özellikle bronkospazmolitik )
  •  Ekspektoran ( sekretolitik, sekretomotorik )
  •  Antienflammatuar, astrenjan, skatrizan
  •  Ateş düşürücü, terletici etkili droglar ile
  •  Bağışıklık sistemini güçlendirici (immünostimulan) etkili bileşikler ve C vitamini içeren tıbbi bitki kısımları (droglar) kullanılmaktadır.

Sayılan bu etkileri gösteren bitkisel etken maddeler, uçucu yağlar, antimikrobiyal ve antiemflamatuvar etkili fenolik bileşikler(flavonoidler, antosiyanlar, kumarinler), polifenolik bileşikler-tanenler ile ekspektoran, antiflojistik etkili saponin bileşikleri ile iridoit bileşikler ve solunum yolları mukozası yumuşatıcısı müsilajlar olarak gruplandırılabilir(2).

Uçucu Yağlar: Bitkilerde özel salgı hücreleri veya özel salgı organlarında oluşup saklanan ve su buharı ile sürüklenebilen, oda sıcaklığında bırakıldıklarında eter gibi buharlaşabilen keskin kokulu doğal ürünlerdir. Yapılarında ağırlıklı olarak monoterpenik bileşikler ile su buharı ile sürüklenebilen seskiterpenik bileşikler içerirler. İngilizcede volatile oil veya essential oil sözcükleri ile ifade edilen uçucu yağlar, bazı medyatik yayınlarda yanlış tercüme ile “ esansiyal yağlar “ olarak verilmekte olup bu da, yapısı ve etkisi-işlevi çok farklı olan  “esansiyal yağ asitleri” ile karıştırılmasına neden olmaktadır. Uçucu yağlar genellikle, eğer ithal ediliyor ise esans(lavanta esansı vb), ülkemizde elde ediliyor ise de yağ (gül yağı, dağ elması yağı vb)sözcüğü ile ifade edilmektedir. Solunum yolları rahatsızlıklarında kullanılan uçucu yağlar Tablo 1 de görülmektedir. Uçucu yağlar, hangi bitkiden elde edilmiş olurlarsa olsunlar, hepsinin ortak olarak gösterdikleri etkileri vardır. Uçucu yağların hepsinde görülen bu genel etkiler :

 ANTİMİKROBİYAL ETKİ: bazı uçucu yağlarda antiviral etki, bazılarında antifungal etki, bazılarında ise antibakteriyel etki daha güçlüdür,  ama tüm uçucu yağlar güçlü antimikrobiyal etki gösterir.

 ANTİSPAZMODİK ETKİ:  bütün uçucu yağlar spazm çözücü etki gösterirler, majör bilşiklerine göre bazılarında antispazmodik etki belirli bölgelerde yoğunlaşır. Örneğin, timol içeren uçucu yağlar antispazmodik etkisini bronşlar üzerinde gösterir yani bronkospazmolitiktir.

ANTİOKSİDAN ETKİ: Tüm uçucu yağlar, serbest radikalleri süpürücüdürler yani antioksidan etkidirler. Uçucu yağ taşıdıkları için anti aging uygulamalarında baharat tüketilmesi bu nedenle önerilmektedir.

Ayrıca tüm uçucu yağlar cilde doğrudan sürüldüğünde cildi tahriş ederler. Uçucu yağların pek çoğu, özelikle baharat olarak da kullanılan uçucu yağ drogları, karminatif (gaz söktürücü) ve sindirimi kolaylaştırıcı, destekleyici etki de gösterirler.

 ÖZEL ETKİLER: Uçucu yağlar, bileşimlerinde yer alan başlıca etkili bileşik (majör bileşik) nedeniyle özel etkiler de gösterirler. Yukarıda verilen timol örneğinde olduğu gibi, mentol taşıyan uçucu yağlar da çok iyi solunum yolları antiseptiğidirler ve ayrıca özofagusdaki antispazmodik etkisi nedeniyle mide bulantısını engellediği, mentolün sinir uçlarında hafif lokal anestezik etkisi olması nedeniyle de ağız mukozasında ve ciltte ferahlık hissi yarattığı bilinmektedir. Uçucu yağında mentol taşıyan uçucu yağların baş ağrısında etkili olduğu da ispatlanmış olup ağrı kesici masaj(aromaterapi) uygulamalarında kullanılmaktadır. Yine ökaliptol taşıyan uçucu yağların çok iyi bir solunum yolları antiseptiği olduğu bilinmektedir ve AB eczanelerinde soğukalğınlığı bitkisel ilaçlarının bileşiminde yer almaktadırlar. Bileşiminde sitral denilen asiklik monoterpen bileşiği içeren uçucu yağlar ise santral sinir sistemi sedatifidir ve ayrıca kuvvetli antiviral etki gösterir. Örneğin sitral içeren Melissa officinalis bitkisinin uçucu yağını etken madde olarak taşıyan dudak çevresi Herpes simplex enfeksiyonlarında (uçuklarda) kullanılmak üzere üretilmiş pomadlar bulunmaktadır. Bazı uçucu yağlar ve drogları ise ekspektoran etki göstermektedir. (örneğin: Pinus exelsa, Pinus silvestris, Melaleuca viridiflora, Cymbopogon winterianus, Myrtus communis, Eucalyptus officinalis, Pimpinella anisium vb.) bitkilerin uçucu yağları ekspektoran etkileri nedeniyle öksürük şuruplarının bileşimine girmektedirler(2). Solunum yolları rahatsızlıklarında kullanılan Tablo 1 de yer alan uçucu yağlar ve uçucu yağ drogları, geniş geleneksel kullanımları yanında fitofarmasötik (bitkisel ilaç) etken maddesi oluşları nedeniyle de çok sayıda araştırmaya konu olduklarından her birisi Fitomed Dergisinde tek tek ana konu olacak drog ve uçucu yağlardır. Bu yazıda sadece tablo halinde özetlenmiştir.

Tablo1. Solunum yolları antiseptiği,  antispazmodik, ekspektoran etkili, solunum yolları açıcı ve ağız/boğaz yara ve ağrılarını giderici uçucu yağlar.

 Uçucu yağ
Elde edildiği drog
 Bitki adı(Latince)Türkçe Başlıca etken maddesi (majör bileşik) (4, 5, 6)
Anisi aetheroleum Anisi fructus  Pimpinella anisiumAnason Anetol, anizol
Foeniculi aetheroleum Foeniculi fructus Foeniculum vulgareRezene Anetol,fenkon, östragol
Eucalypti aetheroleum Eucalypti folium Eucalyptus globulus(ökaliptus=sıtma ağacı) ökaliptol(1-8 sineol)
Chamomilae aetheroleum Chamomilae   flos Matricaria chamomilla kamazulen
Menthae aetheroleum Menthae folium  Mentha piperitaNane mentol
Myrtii aetheroleum Myrtii folium, fructus  Myrtus communisMersin, murt ökaliptol
Salviae aetheroleum Salviae folium Salvia trilobaAdaçayı, dağ elması ökaliptol
Thymi aetheroleumOrigani aetheroleumSaturejae aetheroleumThymbrae aetheroleum

 

Thymi herbaOrigani herba, Origani foliumSaturejae herba,Thymbrae herbaCorydothymi folium

 

*Thymus vulgarisOriganum onites Satureja spicigera Thymbra spicata

Kekik

Timol,Karvakrol,p-simen
Pini aetheroeumPini folium/ cortex Pini aetheroleum Pinus brutiaKızılçam Terpineol,α-pinen,    β-pinen
Piceae folium Piceae aetheroleum Picea türleriLadin TerpineolTerpinolen

* Thymus vulgaris bitkisi Türkiye’de doğal olarak yetişmez, ancak ülkemizde kekik kokulu (uçucu yağında karvakrol timol içeren) başka Thymus türleri ile Origanum, Satureja ve Thymbra türleri vardır; Ve bu bitkilerin uçucu yağlarının bileşimleri ve etkileri ülkemiz araştırıcıları tarafından (M.Tanker ve H.C.K.Başer ekipleri başta olmak üzere) incelenmiştir  ( 7-10).

Sağlıklı günler dileğiyle..

Kaynaklar :

1.Kraft,K., “Erkaeltungs-krankenheiten”, Zeitsch.für Phytotherapie, 5, 227-229,2005

2. Schulz,V.;Haensel,R; Rationale Phytotherapie Rastgeber für ie arztliche praxis,Sringer-Verlag Berlin Heilderberg 1996

3.Dingermann,T.;Loew,D.;Phyto-pharmakologie,Wissenschaftlche VerlagsgesellschafttmbH, Stuttgart, 2003.

4. Wichtl,M.,Teedrogen und Phytopharmaka, Wissenschaftlche VerlagsgesellschafttmbH, Stuttgart, 2003.

5.Haensel,R.,Sticher,O.Pharmakognosie-Phytopharmazie,SpringerVerlag, Berlin, Heidelberg, New York,1999.

6.Çubukçu,B.,Sarıyar,G.,Meriçli,A.H.,Sütlüpınar,N.,Mat,A.,Meriçli,F. Fitoterapi ,İstanbul Üniversitesi yayınları No:4311,İstanbul,2002.

7.Meriçli,F.,”Volatile oils of Thymus kotschynus var glabrescens and Thymus fedtschenkoi var handeli” ,J.Nat.Prod. 49(5),942, 1986.

8. Meriçli-İlsulu,F., Tanker,M, “ The Volatile oil some endemic Thymus species growing in Souhern Anatolia”, Plant Med. 340,1986.

9. Alan,S., Başer,K.C.H., Kırımer,N., Koca.F., Kürkçüoğlu,M., Özek,T., ”Composition of essential oils of Thymus growing in Eskişehir”, New Trends and Methods in Natural Products’ Research, Edi. Çalış,İ.Ersöz,T.,Başaran,A.A., Ankara, May 20-22 1998.

10.Avci,G., Kupeli, E., Eryavuz, A., Yeşilada, E., Kucukkurt, I, “Antihypercholesterolaemic and antioxidant activity assessment of some pants used as remedy in Turkish folk medicine”, J.Ethnopharmacol, 17(3)418-423, 2006.

 

BİR YORUM YAZ

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>